علم و فناوری؛ پیشران اقتدار ملی و توسعه پایدار ایران
نویسنده: دکتر ابوذر شهپری علم و فناوری
رئیس انجمن ملی نخبگان
مقدمه: چرا علم و فناوری مسئله اول کشور است؟
در دنیای امروز، علم و فناوری دیگر یک انتخاب یا مزیت نسبی نیستند، بلکه به ضرورتی حیاتی برای بقا، پیشرفت و استقلال کشورها تبدیل شدهاند. تجربه تاریخی نشان میدهد هر کشوری که در مسیر توسعه پایدار گام برداشته، این مسیر را با تکیه بر علم و فناوری هموار کرده است. از انقلاب صنعتی تا انقلاب دیجیتال، همواره علم و فناوری نقش تعیینکنندهای در شکلگیری نظم نوین جهانی داشتهاند.
ایران امروز در نقطهای ایستاده است که بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف جایگاه علم و فناوری در حکمرانی، اقتصاد و فرهنگ عمومی است. بهعنوان رئیس انجمن ملی نخبگان، معتقدم که آینده کشور نه در منابع زیرزمینی، بلکه در سرمایههای انسانی، دانشی و فناورانه نهفته است. اگر علم و فناوری به اولویت نخست سیاستگذاری کشور تبدیل شوند، بسیاری از بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی قابل مدیریت و حل خواهند بود.
علم وفناوری در ساخت تمدنهای بزرگ
نگاهی به تاریخ تمدن بشر نشان میدهد که هیچ تمدن پایداری بدون تکیه بر علم و فناوری شکل نگرفته است. از تمدن اسلامی در دوران طلایی خود که بر پایه علم، فلسفه و فناوریهای نوین زمانه بنا شده بود، تا تمدن غرب که با انقلاب علمی و صنعتی به قدرت جهانی رسید، همگی گواه این حقیقتاند.
علم بهمثابه موتور تولید دانش
علم فرآیندی نظاممند برای کشف حقیقت و فهم جهان است. اما علم زمانی اثرگذار میشود که به فناوری تبدیل شود. علم و فناوری در یک رابطه دوسویه قرار دارند؛ علم بستر تولید فناوری است و فناوری ابزار توسعه علم. این چرخه اگر بهدرستی عمل کند، جامعه را به سمت نوآوری مستمر هدایت میکند.
فناوری بهمثابه ابزار قدرت
در دنیای معاصر، قدرت کشورها بیش از آنکه نظامی باشد، فناورانه است. کشورهایی که در حوزه علم و فناوری پیشرو هستند، استانداردهای جهانی را تعیین میکنند و دیگران را به پیروی وادار میسازند. از این منظر، علم و فناوری مستقیماً با مفهوم اقتدار ملی گره خوردهاند.
وضعیت علم وفناوری در ایران
ایران از نظر ظرفیت علمی، یکی از کشورهای برجسته منطقه محسوب میشود. تعداد بالای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، تولید مقالات علمی و حضور نخبگان در حوزههای مختلف، نشاندهنده پتانسیل بالای کشور در عرصه علم و فناوری است. اما پرسش اساسی این است: چرا این ظرفیت عظیم به قدرت فناورانه و اقتصادی تبدیل نمیشود؟
۱. گسست میان دانشگاه و جامعه
یکی از چالشهای جدی، فاصله میان تولید علم و نیازهای واقعی جامعه است. علم وفناوری زمانی ارزشآفرین میشوند که مسئلهمحور باشند. دانشگاهها باید به کانون حل مسائل کشور تبدیل شوند، نه صرفاً مراکز تولید مقاله.
۲. ضعف در تجاریسازی علم
تجاریسازی علم یکی از حلقههای مفقوده زنجیره علم و فناوری در ایران است. بسیاری از ایدهها و پژوهشهای ارزشمند به دلیل نبود زیرساختهای حمایتی، به محصول فناورانه تبدیل نمیشوند. این مسئله موجب هدررفت سرمایههای انسانی و علمی کشور میشود.
۳. چالشهای ساختاری و مدیریتی
حکمرانی علم و فناوری در کشور نیازمند اصلاحات عمیق است. تصمیمگیریهای غیرعلمی، نگاه کوتاهمدت و نبود ثبات در سیاستها، مانع رشد پایدار علم و فناوری شدهاند.
نخبگان؛ ستون فقرات علم وفناوری
نخبگان، مهمترین سرمایه هر کشور در مسیر توسعه علم و فناوری هستند. بدون حضور مؤثر نخبگان در ساختار تصمیمسازی، نمیتوان انتظار تحول واقعی داشت.
۱. نقش نخبگان جوان
نسل جوان امروز، بهویژه نسل Z، با فناوریهای نوین رشد کرده و ذهنیتی نوآورانه دارد. این نسل میتواند پیشران اصلی علم وفناوری در کشور باشد، به شرط آنکه به آنان اعتماد شود و میدان عمل داده شود.
۲. زنان نخبه و توسعه علم و فناوری
توسعه علم و فناوری بدون مشارکت فعال زنان نخبه امکانپذیر نیست. نادیدهگرفتن ظرفیت زنان، به معنای نادیدهگرفتن نیمی از توان علمی کشور است. عدالت علمی و بهرهگیری برابر از استعدادها، شرط لازم پیشرفت پایدار است.
۳. نقش انجمن ملی نخبگان
انجمن ملی نخبگان با هدف شبکهسازی، مطالبهگری علمی و حمایت از نخبگان شکل گرفته است. ما بر این باوریم که علم و فناوری باید از سطح شعار به سطح عمل در سیاستگذاری کشور برسند.
شرکتهای دانشبنیان و اقتصاد مبتنی بر علم وفناوری
اقتصاد آینده، اقتصادی دانشبنیان است. در چنین اقتصادی، ارزش افزوده نه از منابع خام، بلکه از علم وفناوری تولید میشود.
شرکتهای دانشبنیان؛ پل میان علم و بازار
شرکتهای دانشبنیان نقش واسط میان دانشگاه و صنعت را ایفا میکنند. این شرکتها میتوانند دانش را به فناوری و فناوری را به ثروت تبدیل کنند. حمایت هدفمند از این شرکتها، سرمایهگذاری در آینده کشور است.
اقتصاد مقاومتی و علم وفناوری
علم و فناوری ابزار تحقق اقتصاد مقاومتی هستند. کشوری که به فناوری بومی دست یابد، در برابر تحریمها و فشارهای خارجی مقاومتر خواهد بود.
علم و فناوری و توسعه پایدار
توسعه پایدار مفهومی چندبعدی است که بدون علم وفناوری محقق نمیشود. چالشهایی مانند بحران آب، انرژی، محیط زیست و سلامت عمومی، همگی نیازمند راهحلهای علمی و فناورانه هستند.
فناوریهای نوظهور
هوش مصنوعی، زیستفناوری، نانوتکنولوژی و انرژیهای تجدیدپذیر، نمونههایی از حوزههایی هستند که علم وفناوری میتوانند آیندهای پایدار برای کشور رقم بزنند.
فصل ششم: حکمرانی علم وفناوری؛ ضرورت یک تحول بنیادین
حکمرانی علم وفناوری باید مبتنی بر شایستهسالاری، شفافیت و مشارکت نخبگان باشد. بدون اصلاح نظام حکمرانی، حتی بهترین سیاستها نیز به نتیجه نخواهند رسید.
۱. افزایش سرمایهگذاری در R&D
کشورهای پیشرو سهم قابلتوجهی از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش و توسعه اختصاص میدهند. این سرمایهگذاری، هزینه نیست؛ بلکه تضمین آینده است.
۲. ثبات سیاستها
علم وفناوری نیازمند ثبات و برنامهریزی بلندمدت هستند. تغییرات مداوم سیاستها، اعتماد نخبگان را تضعیف میکند.
در پایان تأکید میکنم که علم وفناوری ستون فقرات پیشرفت ایران هستند. بدون علم وفناوری، توسعه اقتصادی، عدالت اجتماعی و اقتدار ملی مفاهیمی دستنیافتنی خواهند بود.
امروز بیش از هر زمان دیگری باید:
علم وفناوری را به اولویت نخست کشور تبدیل کنیم؛
نخبگان را به رسمیت بشناسیم و به آنان اعتماد کنیم؛
و از دانش، قدرت حل مسئله بسازیم.
آینده ایران، آیندهای است که بر شانههای علم وفناوری بنا خواهد شد؛ آیندهای که اگر درست انتخاب شود، میتواند روشن، پایدار و الهامبخش باشد.